Mùa lạnh về, ông Năm 72 tuổi bỗng ho khan liên tục, khó thở và sốt nhẹ. Gia đình tưởng cảm lạnh thông thường, nhưng sau 3 ngày triệu chứng nặng dần và phải nhập viện cấp cứu với chẩn đoán viêm phổi nặng. Câu chuyện này không hiếm gặp khi theo thống kê, tỷ lệ người cao tuổi mắc viêm phổi tăng từ 40-60% trong mùa lạnh, với tỷ lệ tử vong lên đến 22% ở nhóm trên 70 tuổi.
Tại Sao Người Cao Tuổi Dễ Bị Viêm Phổi Mùa Lạnh?
Viêm phổi là tình trạng nhiễm khuẩn đường hô hấp dưới, gây sưng và tích dịch tại các túi khí trong phổi. Khi bước vào độ tuổi cao niên, cơ thể trải qua nhiều thay đổi khiến việc phòng ngừa bệnh trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Hệ miễn dịch của người cao tuổi suy giảm dần theo thời gian, đặc biệt ở những người phải dùng thuốc kháng viêm kéo dài hoặc có bệnh mạn tính. Phổi và phế quản bị lão hóa, xơ hóa, mất dần độ đàn hồi khiến chức năng hô hấp kém đi. Phản xạ ho cũng yếu hơn, dẫn đến tình trạng đờm khó khạc và ứ đọng, tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển.
Không khí lạnh và khô trong mùa đông kích thích niêm mạc đường hô hấp, khiến chúng dễ bị tổn thương và nhiễm khuẩn. Người cao tuổi thường mắc các bệnh lý mạn tính như đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hay tim mạch, làm tăng gấp đôi nguy cơ viêm phổi nặng và biến chứng nguy hiểm.
Nhận Biết Sớm Dấu Hiệu Viêm Phổi
Điều đáng lo ngại là triệu chứng viêm phổi ở người cao tuổi thường không điển hình như người trẻ. Nhiều trường hợp không sốt cao, thậm chí không sốt, đặc biệt ở những người tuổi rất cao và sức khỏe yếu.
Ho là triệu chứng phổ biến nhất, thường kèm đờm màu vàng, xanh hoặc có máu. Khó thở xuất hiện từ nhẹ đến nặng, có thể kèm thở nhanh nông và cánh mũi phập phồng. Đau ngực khi hít thở sâu cũng là dấu hiệu cần chú ý. Tuy nhiên, một số người cao tuổi chỉ biểu hiện qua các triệu chứng mơ hồ như mệt mỏi bất thường, ăn uống kém, lú lẫn đột ngột hoặc ngã không rõ nguyên nhân.
Khi xuất hiện các dấu hiệu như sốt trên 38.5 độ C kéo dài quá 3 ngày, ho ra máu, khó thở ngày càng tăng, đau ngực nhiều, hoặc người bệnh lờ đờ không ăn uống được, cần đến cơ sở y tế ngay lập tức để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.
7 Biện Pháp Phòng Ngừa Viêm Phổi Hiệu Quả
1. Tiêm Vaccine Phòng Bệnh – Biện Pháp Quan Trọng Nhất
Đây là cách phòng ngừa hiệu quả và được các chuyên gia khuyến cáo hàng đầu. Vaccine phế cầu khuẩn giúp bảo vệ cơ thể khỏi vi khuẩn Streptococcus pneumoniae, nguyên nhân phổ biến nhất gây viêm phổi. Có hai loại vaccine phế cầu được sử dụng là PCV13 và PPSV23, với hiệu quả phòng bệnh từ 60-75%.
Vaccine cúm cần được tiêm hàng năm vào tháng 9-10, trước khi mùa cúm bắt đầu. Dù đã tiêm năm trước, người cao tuổi vẫn cần tiêm lại vì virus cúm thay đổi liên tục và khả năng miễn dịch giảm dần theo thời gian. Vaccine cúm giúp giảm 40-60% nguy cơ phát triển thành viêm phổi.
Mũi nhắc lại vaccine COVID-19 cũng quan trọng không kém, đặc biệt khi virus vẫn đang lưu hành. Vaccine giúp bảo vệ người cao tuổi khỏi các biến chứng nặng của nhiễm virus corona, trong đó có viêm phổi do COVID-19.
2. Giữ Ấm Cơ Thể Đúng Cách
Nguyên tắc giữ ấm hiệu quả là mặc nhiều lớp áo thay vì một lớp quá dày. Lớp trong nên là áo cotton thấm mồ hôi, lớp giữa là áo len giữ nhiệt, và lớp ngoài là áo khoác chống gió. Đặc biệt chú ý giữ ấm vùng ngực phủ tim phổi, cổ để tránh gió lạnh, đầu vì mất nhiệt nhanh nhất, cùng tay chân để đảm bảo tuần hoàn ngoại vi tốt.
Nhiệt độ phòng lý tưởng dao động từ 22-24 độ C. Tránh chênh lệch nhiệt độ giữa trong và ngoài nhà quá 7 độ C vì có thể gây sốc nhiệt. Một sai lầm phổ biến là mặc quá nhiều khiến đổ mồ hôi, sau đó gió thổi vào dễ bị cảm lạnh. Cần đổi quần áo ướt kịp thời và tránh tắm nước lạnh đột ngột trong mùa đông.
3. Dinh Dưỡng Tăng Cường Miễn Dịch
Chế độ ăn uống đóng vai trò then chốt trong việc tăng cường hệ miễn dịch. Protein chất lượng cao từ cá hồi, thịt gà, trứng và đậu phụ giúp xây dựng và sửa chữa mô, tăng khả năng chống nhiễm trùng. Cần ưu tiên cá hồi vì giàu omega-3 có tác dụng chống viêm mạnh.
Vitamin C từ cam, quýt, ổi, ớt chuông và bông cải xanh giúp tăng cường miễn dịch tự nhiên. Vitamin D từ ánh nắng sáng sớm 15-20 phút mỗi ngày, cá ngừ, cá thu và sữa tăng cường giúp giảm viêm và tăng sức đề kháng. Kẽm từ hải sản, hạt bí và thịt bò nạc hỗ trợ hệ miễn dịch hoạt động hiệu quả.
Các thực phẩm kháng viêm tự nhiên như nghệ, gừng tươi, tỏi và mật ong nên được bổ sung thường xuyên trong bữa ăn. Ngược lại, cần tránh đồ lạnh, nước đá, thức ăn nhiều đường và dầu mỡ, rượu bia cũng như các thực phẩm khó tiêu.
4. Vệ Sinh Cá Nhân Và Môi Trường
Rửa tay đúng cách theo 7 bước của WHO trong ít nhất 20 giây, đặc biệt trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh và khi về nhà từ bên ngoài. Khi ra ngoài, nên mang theo nước rửa tay khô để sử dụng khi cần thiết.
Vệ sinh răng miệng cũng quan trọng không kém vì vi khuẩn trong miệng có thể di chuyển xuống phổi gây nhiễm trùng. Đánh răng 2 lần mỗi ngày, súc miệng bằng nước muối hoặc nước trà, và khám nha khoa định kỳ là những thói quen cần duy trì.
Xông hơi hoặc hít hơi nước muối 2 lần mỗi ngày giúp làm ẩm và làm sạch đường hô hấp. Súc họng nước muối 3-4 lần mỗi ngày giúp diệt khuẩn và giảm viêm họng. Khi ho hoặc hắt hơi, cần che miệng bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay, không dùng tay trần.
Phòng ở cần được thông gió 2 lần mỗi ngày vào sáng sớm và chiều mát. Lau chùi bụi bẩn hàng ngày, phơi chăn gối dưới nắng mỗi tuần một lần. Độ ẩm phòng nên giữ ở mức 40-60%. Nếu sống ở vùng ô nhiễm, nên sử dụng máy lọc không khí.
5. Vận Động Nhẹ Nhàng Hợp Lý
Vận động giúp tăng lưu thông máu đến phổi, cải thiện chức năng hô hấp và tăng cường hệ miễn dịch. Đi bộ 20-30 phút mỗi ngày vào khoảng 9-10 giờ sáng hoặc 4-5 giờ chiều là lựa chọn tốt nhất. Nhịp độ vừa phải, có thể nói chuyện được trong khi đi.
Tập thở đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện chức năng phổi. Thở bụng bằng cách hít vào trong 4 giây, nín thở 4 giây rồi thở ra trong 6 giây, lặp lại 10 lần mỗi lần tập. Thở môi mím giúp tăng áp lực phế quản bằng cách hít vào qua mũi và thở ra chậm qua môi mím.
Yoga và thái cực quyền với các động tác chậm, nhẹ nhàng, kết hợp hơi thở cũng rất phù hợp, thực hiện 3 buổi mỗi tuần, mỗi buổi 20-30 phút. Đối với người yếu, có thể vận động tại chỗ bằng cách xoa bóp tay chân, cử động khớp và ngồi đứng nhẹ nhàng.
6. Quản Lý Bệnh Mạn Tính Tốt
Người cao tuổi có bệnh đái tháo đường cần kiểm soát đường huyết dưới 7% HbA1c và theo dõi glucose hàng ngày vì đường huyết cao làm giảm khả năng miễn dịch. Người tăng huyết áp cần duy trì huyết áp dưới 140/90 mmHg và hạn chế muối dưới 5g mỗi ngày vì huyết áp cao làm tim phổi yếu.
Những người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hoặc hen suyễn cần dùng thuốc xịt đúng kỹ thuật, tránh các tác nhân kích thích và luôn mang thuốc cấp cứu bên người. Người suy tim cần hạn chế nước nếu bác sĩ chỉ định, cân nặng hàng ngày và ngủ đầu cao 30-45 độ để tránh ứ đọng phổi.
7. Khám Sức Khỏe Định Kỳ
Khám tổng quát mỗi 3 tháng để đánh giá chức năng hô hấp và kiểm tra bệnh mạn tính. Xét nghiệm máu toàn bộ, đường huyết và chức năng gan thận nên thực hiện mỗi 6 tháng. Hàng năm cần chụp X-quang phổi, siêu âm tim nếu có bệnh tim và tiêm vaccine cúm đúng lịch.
Chăm Sóc Khi Mắc Viêm Phổi
Nếu không may mắc viêm phổi nhẹ, người bệnh cần uống đủ 2-3 lít nước mỗi ngày, nghỉ ngơi tuyệt đối và uống thuốc đúng giờ đủ liều. Tư thế nằm đầu cao 30-45 độ và thay đổi tư thế mỗi 2 giờ giúp tránh ứ đọng đờm. Hít hơi ấm trước khi long đờm và vỗ lưng nhẹ nhàng hỗ trợ khạc đờm hiệu quả hơn.
Cần nhập viện ngay khi khó thở lúc nghỉ ngơi, độ bão hòa oxy dưới 90%, sốt không hạ sau dùng thuốc, người bệnh lú lẫn li bì hoặc không ăn uống được. Thời gian phục hồi sau viêm phổi thường kéo dài 4-6 tuần, trong đó cần tập thở từ từ, ăn bổ dưỡng và tái khám đúng hẹn.
Lời Khuyên Từ Chuyên Gia
Theo các bác sĩ chuyên khoa Hô hấp, phòng bệnh luôn tốt hơn chữa bệnh, đặc biệt với người cao tuổi. Giữ ấm, ăn đủ dinh dưỡng, ngủ ngon giấc, vận động hợp lý và tiêm vaccine đầy đủ là những biện pháp đơn giản nhưng vô cùng hiệu quả. Khi có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào về đường hô hấp, đừng chủ quan mà hãy đến khám ngay để được chẩn đoán và điều trị sớm, tránh biến chứng nguy hiểm đến tính mạng.
Mùa lạnh đến không có nghĩa là người cao tuổi phải sợ hãi bệnh tật. Với sự chuẩn bị chu đáo, chăm sóc đúng cách và ý thức phòng bệnh tốt, mọi người đều có thể vượt qua mùa đông khỏe mạnh và an toàn bên gia đình.